3 เดือนแรกของลูก: คู่มือแม่มือใหม่ ตั้งแต่กิน นอน อึ ไปจนถึงเมื่อไหร่ต้องไปหาหมอ

วันที่กลับจากโรงพยาบาลพร้อมลูกตัวเล็กๆ คนหนึ่ง หลายคนเล่าตรงกันว่า “ตื่นเต้นมาก แล้วก็กลัวมาก” ลูกร้องเพราะอะไร กินพอไหม อึสีนี้ปกติหรือเปล่า นอนท่านี้ได้ไหม ทุกอย่างใหม่หมด และคำแนะนำจากญาติ เพื่อน และในเน็ต ก็มักไม่ตรงกันค่ะ

คู่มือนี้รวบรวมเรื่องที่คุณแม่มือใหม่ถามบ่อยที่สุดในช่วง 3 เดือนแรก ตั้งแต่เรื่องกิน นอน อึ ฉี่ ไปจนถึงสัญญาณที่ต้องพาไปโรงพยาบาล แต่ละหัวข้อมีคำตอบสั้นๆ ไว้ให้อ่านเร็ว และมีลิงก์ไปบทความที่ลงรายละเอียดเฉพาะเรื่อง จะอ่านรวดเดียวหรือเก็บไว้เปิดตอนตีสามก็ได้นะคะ

3 เดือนแรก ลูกต้องการอะไรจากเราจริงๆ

คำตอบสั้นๆ: ต้องการแค่พื้นฐานไม่กี่อย่าง คือ นมที่พอ การนอนที่ปลอดภัย ความอบอุ่น ความสะอาด และคนที่คอยสังเกตว่ามีอะไรผิดปกติไหม

องค์การอนามัยโลก (WHO) สรุปการดูแลทารกแรกเกิดไว้ในไม่กี่ข้อ เช่น ให้แม่กับลูกอยู่ด้วยกันและให้นมตามที่ลูกต้องการ ดูแลสะดือให้แห้งโดยไม่ทาอะไร ตรวจตัวเหลือง การได้ยิน และสายตา และรู้สัญญาณอันตรายว่าเมื่อไหร่ต้องพาไปหาหมอ

ของใช้ราคาแพง ตารางเป๊ะๆ หรือกิจกรรมกระตุ้นพัฒนาการหลายอย่าง ยังไม่ใช่เรื่องจำเป็นในช่วงนี้ การอุ้ม พูดคุย สบตา และตอบสนองเวลาลูกร้อง คือสิ่งที่ลูกต้องการที่สุดค่ะ

เรื่อง	สิ่งที่ต้องรู้แบบย่อ	อ่านต่อ
กิน	ให้ตามที่ลูกต้องการ ราว 8 ถึง 12 ครั้งต่อวัน	สัญญาณว่าลูกได้นมพอ
นอน	หงาย ที่นอนแน่นเรียบ ห้องเดียวกันแต่แยกที่นอน	นอนเตียงเดียวกับลูก 7 ข้อที่ต้องเช็ก
อึ ฉี่	วันที่ 5 ขึ้นไป ผ้าอ้อมเปียกหนักอย่างน้อย 6 ชิ้นต่อวัน	หัวข้อด้านล่าง
สะดือ	สะอาด แห้ง หลุดเองใน 1 ถึง 3 สัปดาห์	ดูแลสะดือทารก
ตัวเหลือง	พบบ่อยวันที่ 3 ถึง 5 ไม่ต้องตากแดด	ลูกตัวเหลือง
ร้องไห้	ร้องหนักทุกเย็นอาจเป็นโคลิค	โคลิค
ไข้	ไม่ถึง 3 เดือน 38 องศาขึ้นไป ไปโรงพยาบาลเลย	ลูกไม่ถึง 3 เดือนตัวร้อน

ลูกควรกินนมบ่อยแค่ไหน และรู้ได้อย่างไรว่าพอ

คำตอบสั้นๆ: ให้นมตามที่ลูกต้องการ ซึ่งในช่วงแรกมักราว 8 ถึง 12 ครั้งต่อ 24 ชั่วโมง และดูว่าได้นมพอจากผ้าอ้อม อึ และน้ำหนัก มากกว่าการนับนาทีหรือนับออนซ์

ทารกแรกเกิดท้องเล็กมาก จึงกินทีละน้อยแต่บ่อย สัญญาณว่าลูกหิวมักมาก่อนการร้อง เช่น หันหน้าหาเต้า อ้าปาก ดูดมือ ถ้ารอจนลูกร้องจ้า มักจะเข้าเต้ายากขึ้น

สัญญาณว่าลูกได้นมแม่พอ ตาม NHS

• ได้ยินหรือเห็นลูก กลืน ระหว่างดูด แก้มป่องกลม ไม่บุ๋มเข้า
• ตั้งแต่ วันที่ 4 อึนิ่มสีเหลืองอย่างน้อย 2 ครั้งต่อวันในช่วงสัปดาห์แรกๆ
• ตั้งแต่ วันที่ 5 ผ้าอ้อมเปียกหนักอย่างน้อย 6 ชิ้นต่อ 24 ชั่วโมง
• น้ำหนักอาจลดลงช่วงไม่กี่วันแรกเป็นเรื่องปกติ แล้ว ค่อยๆ ขึ้น หลังวันที่ 3 ถึง 4

NHS ย้ำว่าถ้ากังวลว่าลูกได้นมพอไหม ให้ขอความช่วยเหลือเร็ว ไม่ต้องรอดู ที่โรงพยาบาลรัฐหลายแห่งมีคลินิกนมแม่ ลองถามโรงพยาบาลที่คลอดได้เลยค่ะ

เรื่องนมแม่มีรายละเอียดเยอะ เราแยกเป็นบทความไว้ให้

• สัญญาณว่าลูกได้นมแม่พอ
• น้ำนมยังไม่มา ทำอย่างไรดี
• ท่าให้นมและการเข้าเต้าที่ถูกต้อง

ต้องให้น้ำเปล่าไหม ไม่ต้องค่ะ WHO แนะนำนมแม่อย่างเดียวในช่วง 6 เดือนแรก ลูกที่กินนมผสมก็ได้น้ำจากนมที่ชงถูกสัดส่วนแล้ว ผู้ใหญ่บางท่านอาจอยากป้อนน้ำเพราะอากาศร้อน ถ้ากังวล ให้นมบ่อยขึ้นแทนนะคะ

ลูกควรนอนเท่าไหร่ และนอนแบบไหนถึงปลอดภัย

คำตอบสั้นๆ: ทารกแรกเกิดหลับมากกว่าตื่น NHS ระบุว่ารวมทั้งวันอาจราว 18 ชั่วโมง แต่แต่ละคนต่างกัน ส่วนความปลอดภัย ให้ลูกนอนหงายบนที่นอนของตัวเองในห้องเดียวกับพ่อแม่

เรื่องปริมาณการนอน ช่วงนี้ลูกยังไม่แยกกลางวันกลางคืน และตื่นกินนมบ่อยเป็นปกติ NHS แนะนำวิธีช่วยให้ลูกเริ่มแยกกลางวันกลางคืนได้ง่ายๆ

• กลางวัน เปิดม่าน เล่นกับลูกตอนตื่น ไม่ต้องทำบ้านเงียบกริบตอนลูกงีบ
• กลางคืน ไฟสลัว พูดเบาๆ ไม่เล่นกับลูก ให้นม เปลี่ยนผ้าอ้อม แล้ววางลงนอนต่อ

เรื่องความปลอดภัย นี่คือข้อที่สำคัญที่สุดในหัวข้อนี้ AAP แนะนำว่า

• นอนหงาย ทุกครั้ง ทั้งงีบกลางวันและกลางคืน
• ที่นอนแน่นและเรียบ มีแค่ผ้าปูที่นอนแบบรัดมุม
• ไม่มีหมอน ผ้าห่ม ตุ๊กตา หรือหมอนกันกระแทก ในที่นอนลูก
• นอนห้องเดียวกับพ่อแม่แต่แยกที่นอน อย่างน้อย 6 เดือนแรก ซึ่งลดความเสี่ยงโรคไหลตายในทารก (SIDS) ได้ถึงราวครึ่งหนึ่ง
• ไม่หลับกับลูกบนโซฟาหรือเก้าอี้นวม เด็ดขาด

หลายบ้านในไทยนอนเตียงเดียวกับลูก หรือนอนฟูกบนพื้นด้วยกันทั้งครอบครัว ถ้าบ้านคุณเลือกแบบนี้ อ่าน นอนเตียงเดียวกับลูกแรกเกิด 7 ข้อที่ต้องเช็กก่อนทุกคืน เพื่อลดความเสี่ยงให้มากที่สุด และรู้ว่าคืนไหนห้ามนอนด้วยกันเด็ดขาดค่ะ

อึ ฉี่ แบบไหนปกติ แบบไหนต้องระวัง

คำตอบสั้นๆ: อึแรกของลูกเป็นขี้เทาสีเขียวดำเหนียว แล้วค่อยๆ เปลี่ยนเป็นสีเหลือง ส่วนฉี่ควรใสหรือเหลืองอ่อน สิ่งที่ต้องระวังคืออึสีซีดและฉี่สีเข้ม

อึ ตามข้อมูลของ NHS

• อึแรกเรียกว่า ขี้เทา เหนียวและมีสีเขียวอมดำ
• ลูกที่กินนมแม่ อึจะ เหลว และไม่ค่อยมีกลิ่น
• ลูกที่กินนมผสม อึจะ แข็งกว่า สีน้ำตาลเข้มกว่า และมีกลิ่นมากกว่า
• สัปดาห์แรกมักอึ 2 ครั้งขึ้นไปต่อวัน ลูกกินนมแม่บางคนอึทุกมื้อในช่วงแรก แล้วหลังราว 6 สัปดาห์อาจไม่อึหลายวันได้
• อึสีซีด (ขาวครีม สีเหมือนดินน้ำมันจาง) อาจเป็นสัญญาณของภาวะตัวเหลืองที่ต้องให้หมอดู

ฉี่

• ตั้งแต่วันที่ 5 ควรมีผ้าอ้อมเปียกหนักอย่างน้อย 6 ชิ้นต่อวัน
• ฉี่ควร ใสหรือเหลืองอ่อน ถ้าสีเข้ม หรือผ้าอ้อมแห้งนานผิดปกติ ปรึกษาหมอหรือพยาบาล

เคล็ดลับเล็กๆ ถ่ายรูปผ้าอ้อมที่ดูแปลกเก็บไว้ในมือถือ เวลาไปหาหมอจะเล่าได้ง่ายกว่าการบรรยายด้วยคำพูดเยอะเลยค่ะ

ดูแลผิว สะดือ และการอาบน้ำอย่างไร

คำตอบสั้นๆ: สะดือให้สะอาดและแห้ง รอหลุดเองภายใน 1 ถึง 3 สัปดาห์ ผิวลูกไม่ต้องใช้อะไรมาก ซับให้แห้งตามข้อพับ และไม่จำเป็นต้องโรยแป้ง

• สะดือ WHO แนะนำให้ดูแลให้แห้งโดยไม่ทาอะไร แต่โรงพยาบาลไทยหลายแห่งยังสอนเช็ดแอลกอฮอล์ ให้ทำตามที่โรงพยาบาลของคุณสอน รายละเอียดและสัญญาณติดเชื้ออยู่ใน สะดือลูกยังไม่หลุด ต้องเช็ดแอลกอฮอล์ไหม
• อาบน้ำ ช่วงสะดือยังไม่หลุด หลายบ้านเลือกเช็ดตัวแทนการแช่อ่างเพราะดูแลให้แห้งง่ายกว่า อาบไม่ต้องบ่อยมากก็ได้ แต่เช็ดหน้า คอ ข้อพับ และก้นให้สะอาดทุกวัน
• แป้งเด็ก ไม่จำเป็น และองค์กรกุมารแพทย์แนะนำให้เลี่ยงแป้งที่ฟุ้ง อ่านเหตุผลที่ ทาแป้งเด็กหลังอาบน้ำ ความเคยชินที่หมอขอให้เลิก
• อากาศร้อน ให้ลูกอยู่ในห้องที่อากาศถ่ายเท ใส่เสื้อผ้าบางเบา ไม่ห่อหนาเกินไป

ลูกตัวเหลือง ต้องทำอย่างไร

คำตอบสั้นๆ: ตัวเหลืองพบบ่อยมากในสัปดาห์แรก มักเห็นช่วงวันที่ 3 ถึง 5 และส่วนใหญ่หายเอง แต่หมอต้องเป็นคนวัดค่า และการตากแดดไม่ใช่วิธีรักษาที่แนะนำ

ให้นมบ่อยๆ ไปตามนัดวัดค่าเหลือง และพาไปโรงพยาบาลเลยถ้าลูกเหลืองภายใน 24 ชั่วโมงแรก เหลืองมากขึ้นเรื่อยๆ อึสีซีด ฉี่สีเข้ม หรือซึมไม่ดูดนม

รายละเอียดทั้งหมด รวมถึงวิธีคุยกับผู้ใหญ่ที่แนะนำให้ตากแดด อยู่ใน ลูกตัวเหลือง ต้องพาไปตากแดดจริงไหม

ลูกร้องไห้ไม่หยุด เป็นเพราะอะไร

คำตอบสั้นๆ: ทารกร้องเพื่อบอกว่าหิว ไม่สบายตัว ง่วง หรืออยากให้อุ้ม ถ้าเช็กครบแล้วยังร้องหนักเป็นชั่วโมงในช่วงเย็นเวลาเดิมๆ อาจเป็นโคลิค ซึ่งมักดีขึ้นเองราว 3 ถึง 4 เดือน

เช็กลิสต์เร็วๆ เวลาลูกร้อง

1. หิวไหม (ครั้งสุดท้ายกินนมเมื่อไหร่)
2. ผ้าอ้อมเปียกหรือเปื้อนไหม
3. ร้อนหรือหนาวไป
4. ต้องไล่ลมไหม
5. ง่วงแต่หลับไม่ได้ อยากให้อุ้มโยก
6. มีอาการป่วยไหม เช่น ไข้ ไม่ดูดนม

ถ้าลูกร้องหนักทุกเย็นแม้จะเช็กครบแล้ว อ่าน ลูกร้องหนักทุกเย็นเวลาเดิม เรียกว่าโคลิค ซึ่งมีทั้งวิธีปลอบ และแผนสำรองสำหรับคืนที่เราเองก็ใกล้ถึงขีดจำกัด

ข้อที่ทุกคนในบ้านต้องรู้: ห้ามเขย่าลูกเด็ดขาด ถ้ารู้สึกจะทนไม่ไหว ให้วางลูกนอนหงายในที่นอนที่ปลอดภัย แล้วออกไปพักสักครู่ได้ค่ะ

ลูกตัวร้อน ต้องทำอย่างไร

คำตอบสั้นๆ: ถ้าลูกอายุไม่ถึง 3 เดือนและวัดไข้ได้ 38 องศาเซลเซียสขึ้นไป ให้พาไปโรงพยาบาลเลย ไม่ต้องรอดูอาการ และอย่าให้ยาลดไข้เองก่อนหมอตรวจ

ทารกวัยนี้ภูมิคุ้มกันยังไม่แข็งแรง ไข้อาจเป็นสัญญาณเดียวของการติดเชื้อที่รุนแรง แม้ลูกจะยังดูดนมได้และดูปกติ มีปรอทวัดไข้แบบดิจิทัลติดบ้านไว้ และวัดทางรักแร้ให้ถูกวิธี

อ่านเหตุผลเต็มๆ และสิ่งที่หมอจะทำเมื่อไปถึง ได้ที่ ลูกไม่ถึง 3 เดือนตัวร้อน ทำไมหมอถึงบอกให้มาโรงพยาบาลเลย

วัคซีน นัดตรวจ และสมุดสีชมพู

คำตอบสั้นๆ: เก็บสมุดสีชมพู (สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก) ไว้ให้ดี พกไปทุกครั้งที่พาลูกไปโรงพยาบาล และไปตามนัดตรวจและวัคซีนที่บันทึกไว้

• ทารกส่วนใหญ่ได้วัคซีนเข็มแรกๆ เช่น วัณโรค (BCG) และ ตับอักเสบบี ตั้งแต่ที่โรงพยาบาลหลังคลอด
• นัดวัคซีนถัดไปตามแผนของกระทรวงสาธารณสุขมักเริ่มราว อายุ 2 เดือน แต่ให้ยึดตามวันที่โรงพยาบาลนัดไว้ในสมุด
• WHO แนะนำให้ทารกได้ ตรวจคัดกรองตัวเหลือง การได้ยิน และสายตา ถ้าไม่แน่ใจว่าลูกได้ตรวจอะไรไปแล้ว ถามโรงพยาบาลที่คลอดได้
• ในสมุดสีชมพูมีกราฟน้ำหนัก ส่วนสูง และพัฒนาการตามวัย ที่หมอและพยาบาลจะบันทึกให้ทุกครั้ง

ถ้าบ้านเราฝากครรภ์และคลอดคนละที่กับที่จะพาลูกไปฉีดวัคซีน พกสมุดสีชมพูไปด้วยทุกครั้ง จะช่วยให้ทีมแพทย์รู้ประวัติลูกได้ทันทีค่ะ

เรื่องเอกสารและสิทธิ์ที่ต้องจัดการช่วงนี้

คำตอบสั้นๆ: เรื่องที่ควรทำในช่วงแรกคือแจ้งเกิดลูกให้ทันกำหนด และลงทะเบียนสิทธิ์ต่างๆ ที่ครอบครัวอาจได้รับ

ช่วงที่ยังเหนื่อยจากการคลอด เรื่องเอกสารอาจดูไกลตัว แต่มีกำหนดเวลาที่ไม่ควรพลาด เราแยกบทความไว้ให้

• แจ้งเกิดลูก ต้องใช้เอกสารอะไรบ้าง
• ลงทะเบียนเงินอุดหนุนเพื่อการเลี้ยงดูเด็กแรกเกิด

แล้วคุณแม่ล่ะ ดูแลตัวเองอย่างไร

คำตอบสั้นๆ: ร่างกายยังฟื้นตัวจากการคลอด ใจก็ยังปรับตัวกับบทบาทใหม่ พักเท่าที่พักได้ กินให้พอ รับความช่วยเหลือ และบอกหมอถ้าอาการทางใจหรือกายไม่ดีขึ้น

• นอนเมื่อมีโอกาส อย่างน้อยหนึ่งช่วงยาวต่อวัน ผลัดกับคนในบ้าน
• กินข้าว ดื่มน้ำ วางขวดน้ำไว้ทุกมุมที่นั่งให้นม
• ไปตามนัดตรวจหลังคลอดของตัวเอง ไม่ใช่แค่ของลูก
• รู้ทันใจตัวเอง รู้สึกเศร้า หงุดหงิด ร้องไห้ง่ายในช่วงแรกพบได้บ่อย แต่ถ้าไม่ดีขึ้น รู้สึกหมดหวัง ไม่อยากดูแลลูก หรือมีความคิดทำร้ายตัวเองหรือลูก ให้บอกหมอหรือคนใกล้ตัวทันที หรือโทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง
• เลือกฟังคำแนะนำ ผู้ใหญ่หลายท่านหวังดี เราขอบคุณได้ และเลือกทำตามสิ่งที่หมอแนะนำได้เช่นกัน

ไปโรงพยาบาลเลยถ้า…

คำตอบสั้นๆ: ถ้าลูกไม่ดูดนม ซึม หายใจเร็วหรือลำบาก มีไข้ 38 องศาขึ้นไปในวัยไม่ถึง 3 เดือน ตัวเย็นผิดปกติ ตัวเหลืองมากขึ้น หรือชัก ให้ไปโรงพยาบาลทันที หรือโทร 1669

WHO ย้ำให้พ่อแม่รู้สัญญาณอันตรายของทารกแรกเกิด และรู้ว่าจะพาไปที่ไหน รวบรวมไว้ให้ตรงนี้

• ไม่ดูดนม หรือดูดน้อยลงมาก
• ซึม ปลุกยาก ไม่ตอบสนองเหมือนเคย
• หายใจเร็ว หายใจลำบาก หรือตัว ริมฝีปาก เขียวหรือซีด
• ไข้ 38 องศาขึ้นไป ในลูกอายุไม่ถึง 3 เดือน หรือ ตัวเย็นผิดปกติ
• ชัก หรือตัวเกร็งผิดปกติ
• ตัวเหลืองภายใน 24 ชั่วโมงแรก หรือเหลืองมากขึ้นเรื่อยๆ อึสีซีด ฉี่สีเข้ม
• สะดือบวมแดง มีหนอง หรือเลือดออกไม่หยุด
• ผ้าอ้อมแห้งนานผิดปกติ
• ร้องเปลี่ยนไปจากเดิมทันที หรือร้องอ่อนแรง

ควรโทรหาหมอหรือนัดตรวจถ้า

• กังวลว่าลูกได้นมไม่พอ หรือน้ำหนักขึ้นไม่ดี
• ลูกยังตัวเหลืองหลังอายุ 2 สัปดาห์
• สะดือยังไม่หลุดเมื่ออายุ 3 สัปดาห์
• ลูกร้องหนักต่อเนื่อง จนคนในบ้านรู้สึกรับมือไม่ไหว

ลองจดเบอร์ห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลใกล้บ้าน และเบอร์ห้องเด็กของโรงพยาบาลที่คลอด แปะไว้ที่ตู้เย็นหรือเซฟในมือถือ ตอนตกใจจะได้ไม่ต้องมานั่งค้นค่ะ

สรุปสั้นๆ สำหรับ 3 เดือนแรก

• ให้นมตามที่ลูกต้องการ และดูผ้าอ้อมเป็นตัวบอกว่านมพอไหม
• ลูกนอนหงาย บนที่นอนแน่นเรียบของตัวเอง ในห้องเดียวกับพ่อแม่
• สะดือสะอาดและแห้ง ไม่ต้องโรยแป้ง
• ตัวเหลืองให้หมอวัด ไม่ต้องตากแดด
• ไม่ถึง 3 เดือน ไข้ 38 องศา ไปโรงพยาบาลเลย
• ห้ามเขย่าลูก เหนื่อยเมื่อไหร่ วางลูกในที่ปลอดภัยแล้วพักได้
• พกสมุดสีชมพูทุกครั้งที่ไปโรงพยาบาล

ถ้าคุณกำลังเตรียมตัวก่อนคลอด ลองดู ลิสต์ของเตรียมคลอด ไว้ด้วยก็ได้นะคะ

3 เดือนแรกเหนื่อยจริง และไม่มีใครทำได้สมบูรณ์แบบทุกวัน แต่ทุกครั้งที่คุณสังเกตลูก ถามเมื่อไม่แน่ใจ และพาไปหาหมอเมื่อควรไป นั่นคือการเป็นแม่ที่ดีพอสำหรับลูกแล้วค่ะ