ลูกตัวเหลือง ต้องพาไปตากแดดจริงไหม? สิ่งที่หมอดูจริงๆ และสัญญาณที่ไม่ควรรอ

กลับจากโรงพยาบาลได้ไม่กี่วัน ผู้ใหญ่ในบ้านทักว่า “ลูกตัวเหลืองนะ เอาไปตากแดดเช้าๆ สิ” คุณแม่หลายคนก็อุ้มลูกไปนั่งริมหน้าต่างหรือหน้าบ้านตามที่บอก เพราะคนรุ่นก่อนทำกันมาแบบนี้จริงๆ ค่ะ

บทความนี้ไม่ได้มาบอกว่าผู้ใหญ่ผิดนะคะ แต่อยากเล่าว่าหมอเด็กยุคนี้ดูอะไรจริงๆ เวลาลูกตัวเหลือง ทำไมถึงไม่แนะนำให้ตากแดดแล้ว และเหลืองแบบไหนที่ไม่ควรรอดูอาการที่บ้าน

ทำไมลูกแรกเกิดถึงตัวเหลือง

คำตอบสั้นๆ: เพราะในเลือดลูกมีสารสีเหลืองชื่อ “บิลิรูบิน” สะสมอยู่ และตับของทารกแรกเกิดยังกำจัดสารนี้ได้ไม่เร็วเท่าผู้ใหญ่ เป็นเรื่องที่พบได้บ่อยมากในสัปดาห์แรก

ตอนอยู่ในท้อง ตับของแม่ช่วยจัดการบิลิรูบินให้ลูก พอคลอดออกมา ตับของลูกต้องใช้เวลาหลายวันกว่าจะทำงานนี้ได้เต็มที่ ช่วงนั้นบิลิรูบินจึงค้างในเลือดจนผิวและตาขาวดูเหลือง

• มักเห็นชัดราว วันที่ 3 ถึง 5 หลังคลอด
• ส่วนใหญ่หายไปเองภายในราว 2 สัปดาห์
• ลูกที่กินนมแม่บางคนอาจเหลืองนานกว่านั้นได้ ซึ่งหมอต้องเป็นคนประเมิน
• ถ้าลูกได้นมน้อย เช่น ช่วงที่น้ำนมแม่ยังมาไม่เต็มที่ ก็อาจเหลืองมากขึ้นได้ (อ่านต่อได้ที่ น้ำนมยังไม่มา ทำอย่างไรดี)

พาไปตากแดดช่วยได้จริงไหม

คำตอบสั้นๆ: ไม่แนะนำค่ะ AAP (สมาคมกุมารแพทย์อเมริกัน) ระบุชัดว่า “การพาลูกไปตากแดดไม่ใช่วิธีรักษาตัวเหลืองที่ปลอดภัย” และคณะแพทยศาสตร์ศิริราชก็ระบุว่าแดดธรรมชาติรักษาภาวะตัวเหลืองไม่ได้

ที่มาของความเชื่อนี้มีส่วนจริงอยู่นิดหนึ่ง แสงบางช่วงคลื่นช่วยสลายบิลิรูบินได้ ซึ่งเป็นหลักเดียวกับการส่องไฟในโรงพยาบาล แต่แดดจริงต่างจากไฟส่องมาก

• คุมปริมาณแสงไม่ได้ ไม่รู้ว่าลูกได้แสงช่วงคลื่นที่ช่วยจริงเท่าไหร่
• เสี่ยงตัวร้อนเกิน ศูนย์การแพทย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าไม่แนะนำให้พาทารกไปอาบแดดเพราะเสี่ยงอุณหภูมิกายสูงหรือต่ำเกินไป ยิ่งอากาศบ้านเราที่ร้อนจัด ยิ่งต้องระวัง
• ผิวไหม้แดด ผิวทารกบางมาก
• ทำให้วางใจผิดๆ อันนี้สำคัญที่สุดค่ะ ถ้าเราคิดว่า “ตากแดดแล้ว เดี๋ยวก็หาย” อาจทำให้พาลูกไปหาหมอช้าในรายที่ค่าเหลืองสูงจริง

งานทบทวนงานวิจัยของ Cochrane ก็สรุปว่ายังไม่มีหลักฐานว่าแดดอย่างเดียวรักษาภาวะตัวเหลืองได้ มีเพียงการศึกษาในประเทศที่ขาดเครื่องส่องไฟ ซึ่งใช้แสงแดดผ่านฟิล์มกรองพิเศษภายใต้การดูแลของทีมแพทย์ ซึ่งคนละเรื่องกับการอุ้มลูกไปนั่งหน้าบ้าน

ถ้าผู้ใหญ่ในบ้านแนะนำ ลองอธิบายเบาๆ ว่า “หมอบอกว่าแดดรักษาไม่ได้ แต่แสงธรรมชาติช่วยให้เราเห็นสีผิวลูกชัดขึ้น เดี๋ยวดูในแสงแล้วถ้าเหลืองมากจะพาไปวัดค่านะคะ” แบบนี้ทุกคนสบายใจค่ะ

หมอดูอะไรจริงๆ เวลาลูกตัวเหลือง

คำตอบสั้นๆ: หมอไม่ได้ดูแค่สีผิว แต่จะวัดค่าบิลิรูบินจากผิวหรือจากเลือด แล้วเทียบกับอายุของลูกเป็นชั่วโมง อายุครรภ์ตอนคลอด และปัจจัยเสี่ยงอื่นๆ

สิ่งที่หมอมักดูร่วมกัน

หมอดูอะไร	ทำไมถึงสำคัญ
ค่าบิลิรูบิน (เครื่องวัดผ่านผิว หรือเจาะเลือด)	ตาเปล่าประเมินความเหลืองได้ไม่แม่น
ลูกอายุกี่ชั่วโมง	ค่าเดียวกันแต่อายุต่างกัน ความหมายต่างกัน
คลอดครบกำหนดไหม	ทารกคลอดก่อนกำหนดมีเกณฑ์ส่องไฟต่ำกว่า
เหลืองเร็วแค่ไหน	ถ้าขึ้นเร็วมากต้องหาสาเหตุเพิ่ม
การกินนม ฉี่ อึ	ลูกขับบิลิรูบินออกทางอุจจาระ
หมู่เลือดแม่กับลูก และโรคบางอย่าง	บางสาเหตุทำให้เหลืองมากกว่าปกติ

AAP แนะนำว่าทารกทุกคนควรได้วัดค่าบิลิรูบินอย่างน้อยหนึ่งครั้งก่อนออกจากโรงพยาบาล และถ้าเหลืองตั้งแต่ 24 ชั่วโมงแรกต้องตรวจทันที ถ้าโรงพยาบาลนัดให้กลับมาวัดค่าซ้ำ ไปตามนัดนะคะ แม้ลูกจะดูสบายดี

ส่องไฟคืออะไร ลูกจะเจ็บไหม

คำตอบสั้นๆ: การส่องไฟ (phototherapy) คือการให้ลูกนอนใต้หลอดไฟชนิดพิเศษที่มีความยาวคลื่นเหมาะสม ช่วยให้ร่างกายกำจัดบิลิรูบินได้เร็วขึ้น ไม่เจ็บ และเป็นการรักษามาตรฐาน

ระหว่างส่องไฟ

• ลูกจะใส่แค่ผ้าอ้อม และมีที่ปิดตากันแสง
• พยาบาลจะคอยดูอุณหภูมิตัวและการกินนม
• คุณแม่ส่วนใหญ่ยังให้นมได้ตามรอบ ตามคำแนะนำของทีมแพทย์
• NHS ระบุว่าการส่องไฟมักใช้เวลาราว 48 ชั่วโมง แต่แต่ละคนต่างกัน หมอจะวัดค่าซ้ำเป็นระยะ

บางโรงพยาบาลอาจให้ส่องไฟที่บ้านได้ในบางกรณี ขึ้นกับอายุลูกและระดับค่าเหลือง ซึ่งหมอเป็นคนพิจารณา ส่วนน้อยมากที่ค่าสูงจนต้องรักษาด้วยวิธีอื่นเพิ่ม

ที่บ้านช่วยลูกได้อย่างไรบ้าง

คำตอบสั้นๆ: สิ่งที่ช่วยได้จริงคือให้นมบ่อยๆ และคอยสังเกตสีผิว การกิน ฉี่ และอึของลูก

• ให้นมวันละ 8 ถึง 12 ครั้ง ตามที่ NHS แนะนำ ลูกยิ่งได้นมพอ ยิ่งอึบ่อย ยิ่งขับบิลิรูบินออกได้ดี
• นับผ้าอ้อม ถ้าฉี่น้อยหรืออึน้อยผิดปกติ อาจแปลว่าได้นมไม่พอ (ดู สัญญาณว่าลูกได้นมแม่พอ)
• ดูสีผิวในแสงธรรมชาติ กดผิวหน้าผากหรือปลายจมูกเบาๆ แล้วปล่อย ดูว่าเหลืองไหม และดูตาขาว
• สังเกตว่าเหลืองลามลงไปถึงไหน สีเหลืองมักเริ่มที่หน้าแล้วลามลงอก ท้อง ขา ยิ่งลามลงต่ำ ยิ่งควรให้หมอวัดค่า
• ไม่ให้น้ำเปล่าหรือน้ำกลูโคสเอง ทารกเล็กควรได้นมเป็นหลัก ถ้าคิดว่านมไม่พอ ปรึกษาหมอหรือพยาบาลก่อนค่ะ

ไปโรงพยาบาลเลยถ้า…

คำตอบสั้นๆ: ถ้าลูกเหลืองภายใน 24 ชั่วโมงแรก เหลืองมากขึ้นเร็ว อึสีซีด ฉี่สีเข้ม หรือซึม ไม่ดูดนม ให้พาไปโรงพยาบาลเลย ไม่ต้องรอนัด

รวบรวมจาก NHS, AAP และคณะแพทยศาสตร์ศิริราช

• เห็นว่าลูก ตัวเหลืองตั้งแต่อายุไม่ถึง 24 ชั่วโมง
• เหลืองมากขึ้นเรื่อยๆ หรือเหลืองลามลงไปถึงท้อง แขน ขา
• อุจจาระสีซีด สีขาวครีม หรือสีเหมือนดินน้ำมันจางๆ
• ปัสสาวะสีเหลืองเข้มหรือสีน้ำตาล (ปัสสาวะทารกปกติควรเกือบใส)
• ลูก ซึมมาก ปลุกยาก ไม่ค่อยดูดนม หรือดูดแล้วหลับไปเร็วผิดปกติ
• ลูก ตัวเกร็ง แอ่นตัว ร้องเสียงแหลมผิดปกติ หรือชัก
• ลูกมีไข้ 38 องศาขึ้นไป (อ่านเพิ่ม ลูกไม่ถึง 3 เดือนตัวร้อน)
• ผ้าอ้อมแห้งนานผิดปกติ
• ยังเหลืองอยู่ หลังอายุ 2 สัปดาห์ ควรนัดพบหมอเพื่อหาสาเหตุ

อุจจาระสีซีดเป็นสัญญาณที่คนมักมองข้ามนะคะ ลองถ่ายรูปผ้าอ้อมเก็บไว้ให้หมอดูได้เลย

สรุปสั้นๆ ให้จำง่าย

ตัวเหลืองในทารกแรกเกิดส่วนใหญ่ไม่อันตรายและหายเอง แต่ ตาเราดูไม่ออกว่าค่าเหลืองสูงแค่ไหน สิ่งที่ช่วยลูกได้จริงคือให้นมบ่อยๆ ไปตามนัดวัดค่า และรีบไปถ้าเจอสัญญาณเตือนด้านบน ส่วนการตากแดด ข้ามไปได้เลยค่ะ

ถ้าอยากเห็นภาพรวมทั้งเรื่องกิน นอน อึ ในช่วงนี้ อ่านต่อได้ที่ คู่มือ 3 เดือนแรกของลูก

การถามหมอหลายรอบไม่ได้แปลว่าเราเป็นแม่ขี้กังวลนะคะ มันแปลว่าเรากำลังดูแลลูกอย่างดีที่สุดแล้วค่ะ