วัคซีนคนท้อง: เข็มไหนฉีดตอนท้องเพื่อส่งภูมิไปให้ลูกแรกเกิด (ไม่ใช่แค่ป้องกันแม่)

พอพูดถึงวัคซีนตอนท้อง คุณแม่หลายคนลังเลเป็นธรรมดาค่ะ “ท้องอยู่ ฉีดอะไรเข้าไปจะกระทบลูกไหม” ยิ่งถ้าผู้ใหญ่ในบ้านบอกว่า “สมัยก่อนไม่เห็นต้องฉีดอะไรเยอะแยะ” ก็ยิ่งไม่แน่ใจ

แต่มีเรื่องหนึ่งที่หลายคนไม่รู้ วัคซีนบางเข็มที่แม่ฉีดตอนท้อง ไม่ได้มีไว้ป้องกันแม่อย่างเดียว แต่ภูมิคุ้มกันที่แม่สร้างขึ้นจะส่งผ่านรกไปถึงลูก ช่วยคุ้มกันลูกในช่วงแรกเกิด ซึ่งเป็นช่วงที่ลูกยังฉีดวัคซีนเองไม่ได้หรือยังฉีดไม่ครบ บทความนี้สรุปเป็นข้อๆ ว่ามีเข็มไหน ฉีดตอนไหน และเข็มไหนห้ามฉีด

ทำไมฉีดวัคซีนตอนท้องแล้วลูกได้ประโยชน์ด้วย

คำตอบสั้นๆ: เพราะภูมิคุ้มกันที่แม่สร้างหลังฉีดวัคซีนจะส่งผ่านรกไปให้ลูก ลูกจึงเกิดมาพร้อมภูมิบางส่วน ช่วยปกป้องในช่วงเดือนแรกๆ ที่เสี่ยงที่สุด

ภาควิชาสูติศาสตร์ฯ คณะแพทยศาสตร์ มช. อธิบายว่าทารกแรกเกิดเสี่ยงโรคไอกรนมากในช่วง 3 เดือนแรก เพราะยังได้วัคซีนไม่ครบ การที่แม่ฉีดวัคซีนระหว่างตั้งครรภ์จึงเป็นวิธีส่งภูมิให้ลูกตั้งแต่ก่อนคลอด นี่คือเหตุผลที่เวลาฉีดสำคัญมาก ต้องฉีดให้ภูมิของแม่ขึ้นสูงทันก่อนคลอด

1. วัคซีนรวมบาดทะยัก คอตีบ ไอกรน (Tdap): 27 ถึง 36 สัปดาห์

คำตอบสั้นๆ: ฉีด 1 เข็มช่วงอายุครรภ์ 27 ถึง 36 สัปดาห์ ทุกครั้งที่ตั้งครรภ์ เพื่อส่งภูมิไอกรนไปป้องกันลูกช่วงแรกเกิด

• ช่วงเวลา: ทั้งศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก ม.มหิดล และภาควิชาสูติศาสตร์ฯ มช. แนะนำ 27 ถึง 36 สัปดาห์ ส่วน NHS ของอังกฤษเริ่มได้ตั้งแต่ 16 สัปดาห์และมักฉีดราว 20 สัปดาห์ ใช้ตามที่โรงพยาบาลของเรานัดได้เลย
• ทุกท้อง: ต้องฉีดใหม่ทุกครั้งที่ตั้งครรภ์ เพราะภูมิลดลงตามเวลา
• ถ้าวัคซีนบาดทะยักเดิมไม่ครบ: แพทย์อาจให้ฉีดวัคซีนป้องกันบาดทะยักเป็นชุด และใช้ Tdap แทนหนึ่งเข็มในช่วง 27 ถึง 36 สัปดาห์
• คนในบ้าน: มช. แนะนำให้คนที่จะใกล้ชิดทารก ฉีด Tdap อย่างน้อย 2 สัปดาห์ก่อนเจอลูก (เรียกว่ากลยุทธ์รังไหม)

ในการฝากครรภ์ที่ไทย มักมีการฉีดวัคซีนป้องกันบาดทะยักอยู่แล้ว แต่เข็มที่มีไอกรนผสม (Tdap) อาจต้องขอเพิ่มหรือจ่ายเอง ขึ้นกับโรงพยาบาลและสิทธิ์ ให้ถามพยาบาลห้องฝากครรภ์ว่า “เข็มที่ฉีดมีไอกรนด้วยไหมคะ” จะได้ไม่พลาด

2. วัคซีนไข้หวัดใหญ่: ตั้งแต่ไตรมาสสอง

คำตอบสั้นๆ: ฉีด 1 เข็มต่อการตั้งครรภ์ ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษกแนะนำตั้งแต่อายุครรภ์ 14 สัปดาห์ขึ้นไป ช่วยลดความเสี่ยงปอดอักเสบในแม่ และส่งภูมิให้ลูก

NHS อธิบายว่าคนท้องมีโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนจากไข้หวัดใหญ่ เช่น ปอดอักเสบ มากกว่าคนทั่วไป ในไทย หญิงตั้งครรภ์เป็นหนึ่งในกลุ่มเสี่ยงที่ภาครัฐจัดวัคซีนไข้หวัดใหญ่ให้ฟรีช่วงรณรงค์ประจำปี แต่ช่วงเวลาและจำนวนวัคซีนเปลี่ยนทุกปี ให้ถามโรงพยาบาลที่ฝากครรภ์ หรือโทร สปสช. 1330

3. วัคซีนโควิด-19: ตามคำแนะนำของแพทย์

คำตอบสั้นๆ: ฉีดได้ระหว่างตั้งครรภ์ ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษกแนะนำตั้งแต่ 12 สัปดาห์ขึ้นไป เพื่อลดความเสี่ยงป่วยรุนแรงและคลอดก่อนกำหนด

ความจำเป็นของเข็มกระตุ้นขึ้นกับประวัติการฉีดและสถานการณ์ในแต่ละช่วง ให้คุยกับแพทย์ที่ฝากครรภ์ว่าท้องนี้ควรฉีดหรือไม่

4. วัคซีน RSV: ทางเลือกใหม่ ปกป้องลูกจากไวรัสทางเดินหายใจ

คำตอบสั้นๆ: เป็นวัคซีนที่แม่ฉีดตอนท้องเพื่อป้องกันลูกจาก RSV ในช่วงเดือนแรกๆ หลังคลอด ในไทยมีให้บริการแบบจ่ายเอง ช่วงอายุครรภ์ที่แนะนำต่างกันเล็กน้อยตามแหล่ง จึงควรถามแพทย์

• ชื่อวัคซีน: Abrysvo (วัคซีน RSV สำหรับหญิงตั้งครรภ์)
• ช่วงเวลา: ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก ม.มหิดล ระบุ 24 ถึง 36 สัปดาห์ ส่วน CDC ของสหรัฐฯ แนะนำ 32 ถึง 36 สัปดาห์ และ NHS เสนอให้ฉีดราวนัด 28 สัปดาห์
• ประโยชน์: ม.มหิดลระบุว่าช่วยป้องกันการติดเชื้อรุนแรงในทารกได้ถึงราว 80 เปอร์เซ็นต์ในช่วง 90 วันแรก
• ค่าใช้จ่าย: ยังไม่อยู่ในสิทธิ์ฟรี ราคาหลายพันบาทต่อเข็ม ต่างกันตามโรงพยาบาล
• ถ้าไม่ได้ฉีดตอนท้อง: มีภูมิคุ้มกันสำเร็จรูป (แอนติบอดี) ที่ฉีดให้ลูกได้หลังคลอด CDC ระบุว่าลูกส่วนใหญ่ต้องการแค่อย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ต้องได้ทั้งสองแบบ

ถ้างบพอและหมอเห็นว่าเหมาะ ถือเป็นอีกทางเลือกที่น่าพิจารณาค่ะ

วัคซีนไหนที่คนท้องห้ามฉีด

คำตอบสั้นๆ: วัคซีนเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ ห้ามฉีดระหว่างตั้งครรภ์ เช่น หัด คางทูม หัดเยอรมัน (MMR) ไข้เหลือง และ BCG

NHS อธิบายว่าวัคซีนเชื้อเป็นมีความเป็นไปได้ในทางทฤษฎีที่จะทำให้ลูกติดเชื้อ แต่ก็ระบุด้วยว่าไม่มีหลักฐานว่าทำให้เกิดความพิการแต่กำเนิด ถ้าเผลอฉีดไปก่อนรู้ตัวว่าท้อง ไม่ต้องตกใจ แจ้งแพทย์ที่ฝากครรภ์ได้เลย

ถ้าวางแผนจะมีน้องคนต่อไป การเช็กภูมิหัดเยอรมันและฉีดวัคซีนให้ครบ ก่อน ตั้งครรภ์เป็นสิ่งที่ดีที่สุด

ควรโทรหาหมอถ้า…

คำตอบสั้นๆ: อาการหลังฉีดส่วนใหญ่แค่ปวดบวมตรงที่ฉีดหรือมีไข้ต่ำๆ 1 ถึง 2 วัน แต่ถ้ามีอาการแพ้รุนแรงหรือไข้สูงไม่ลด ให้ไปโรงพยาบาล

• หายใจลำบาก หน้าหรือปากบวม ผื่นขึ้นทั้งตัวหลังฉีด (ไปห้องฉุกเฉินทันที โทร 1669)
• ไข้สูงเกิน 1 ถึง 2 วัน หรือไข้สูงมาก (ถามเรื่องยาลดไข้ได้ที่ กินพาราตอนท้องได้ไหม)
• ลูกดิ้นน้อยลง ไม่ว่าจะเกี่ยวกับวัคซีนหรือไม่ (อ่าน นับลูกดิ้นในสมุดสีชมพู)
• ไม่แน่ใจว่าเคยฉีดอะไรไปแล้วบ้าง ให้พกสมุดสีชมพูไปทุกนัด วัคซีนที่ฉีดจะถูกบันทึกไว้

ถ้าเพิ่งเริ่มฝากครรภ์ อ่านต่อได้ที่ ฝากครรภ์ครั้งแรก และภาพรวมทั้งสามไตรมาสที่ คู่มือตั้งครรภ์รายไตรมาส ค่ะ

การฉีดวัคซีนตอนท้องคือของขวัญชิ้นแรกที่แม่ส่งให้ลูกได้ตั้งแต่ยังไม่เห็นหน้า ไม่ต้องตัดสินใจคนเดียวนะคะ พกคำถามไปคุยกับหมอที่ฝากครรภ์ได้เสมอค่ะ